Worldbuilding.
Kleidrukken maken.
Van mijn tijd op de kunstacademie zijn een aantal pareltjes van technieken overgebleven die ik met regelmaat gebruik, vaak om gewoon 'leuke mooie dingen' te maken. Eén van die pareltjes is drukkunst. Nu heb je drukkunst in heel veel verschillende vormen en maten:
- hoogdruk, zoals lino- of houtsnede, of gewoonweg ouderwetse typografie én boekdrukkunst. Een drukvorm waarbij, heel simpel gezegd, een stempel gemaakt wordt, met inkt wordt ingerold en afgedrukt.
- diepdruk, zoals (koper)etsen, waarbij een plaat met groeven met inkt wordt ingerold en schoongeveegd. De inkt blijft hierbij alleen in de groeven zitten die tijdens het drukken eruit gezogen wordt.
Daarnaast is er bijvoorbeeld ook nog vlakdruk, zoals lithografie of off-set en zeefdruk, een doordruktechniek. Allemaal reuze interessant. Maar ik richt me hier even alleen op de hoog- en diepdruktechnieken.
Wat is er in de wereld te vinden aan materialen?
Zoals vaker aangegeven zijn de materialen in Som beperkt. In een wereld met niet heel veel zonlicht om bomen en planten optimaal te laten groeien, kun je je voorstellen dat ook papier een redelijk schaars goed is. Houtpulp is immers de grondstof voor papier. Perkament zou een alternatief kunnen zijn, maar dat is altijd al een schaars (lees: duur) medium geweest. Daarmee zijn ze beide zeker niet om zomaar te gebruiken voor lessen of wegwerpnotities. Dus als papier en/of perkament gebruikt wordt, moet het een doel hebben. Of de schrijver moet rijk genoeg zijn om het geld te kunnen missen.
Gelukkig laat de geschiedenis zien dat er andere materialen zijn waar mee geschreven kan worden. Krijtborden of wasborden zijn voorbeelden die in het verleden gebruikt werden. En voor documentatie dat (enigszins) bewaard moet blijven zijn er voorbeelden als de kleitabletten uit Mesopotamie.
Vooral die laatste is voor Poppenspeler relatief in de wereld van Som te plaatsen. Het is geen schaars materiaal, zonder bakken goed te wissen en relatief makkelijk te (her)gebruiken. Dus heb ik kleitabletten als dé manier om notities te maken in de wereld geschreven.
En uiteraard ging mijn hoofd associeren...
Kleitabletten worden ingekrast, een beetje zoals etsplaten. Dus ik vroeg me af of het logisch zou zijn om kleitabletten af te drukken als het nodig is. Een stapel zware kleitabletten meesjouwen als je een spiekbriefje of je administratie mee moet nemen is namelijk niet écht praktisch...
Van kleitablet naar afdruk...
...is nog niet zomaar gedaan.
Klei is... een kliederboel. Althans, dat kan het zijn. Het voordeel is dat als je een papier over vochtig klei heen wrijft, je bijna automatisch een hele lichte afdruk krijgt. In spiegelbeeld, dat dan weer wel. En gedroogde klei is poreus, dus neemt inkt veel te veel op waardoor een goede afdruk maken lastig wordt.
Beide principes maakt het ook lastig om directe druktechnieken toe te passen. Alles wat je direct afdrukt zal namelijk in spiegelbeeld op je papier terecht komen. Dit is ook de reden dat bijvoorbeeld met vlakdruk een steen of rol altijd een negatief bevat, om zo bij het drukken een positieve afdruk op papier achter te laten. De enige manier om dit met directe druk, of het nou diepdruk of hoogdruk is,
op te lossen is om in spiegelbeeld te schrijven. Tja...
Gelukkig kwamen hier de monotype experimenten die ik in het verleden gedaan heb goed van pas. Hiernaast zie je een afbeelding met twee versies van hetzelfde boomblad: een positieve en een negatieve.
Deze zijn gemaakt door een glazen plaat in te smeren met inkt of verf. Door een blad met nerven daarop te persen krijg je twee dingen: een imprint op de glazen plaat waar de inkt weg is, en een blad met die inkt op de nerven.
Door het blad met de nerven op een papier te drukken krijg je de afbeelding links: een positieve druk. Dus het blad is in spiegelbeeld. Door een papier over de glazen plaat heen te wrijven krijg je de afbeelding rechts: de negatieve afdruk. Hierbij is het blad niet in spiegelbeeld, maar zijn de nerven wit en het blad (wat dus de 'weg ge-etste' delen zouden zijn) zelf zwart. Een soort analoge off-set techniek.
Om kleitabletten leesbaar te kunnen afdrukken hebben we de rechterversie nodig.
Schrijven op een kleitablet...
...is echt andere koek.
Klei vinden, platslaan en iets laten indrogen zodat schrijven net iets makkelijker gaat is absoluut een eitje. Het probleem ontstaat pas zodra je wil gaan schrijven.
Als je met een ouderwetse pen en papier schrijft, kras je eigenlijk je letters op de ondergrond. Daar blijft de inkt in/op hangen en zo krijg je leesbare letters. Probeer maar eens met een lege pen te schrijven: het laat krassen achter doordat de pen het materiaal een beetje opzij duwt. De zogenoemde bramen.
Om inkt over te brengen is wel enigszins een ruwe ondergrond nodig: een pen heeft grip nodig. Maar dat is een kleine zijdiscussie. (Een balpen werkt overigens vergelijkbaar, maar dan met een balletje dat inkt over het ruwe papier rolt.)
Als je met een pen in klei schrijft (uiteraard zonder inkt), wordt de klei ook opzij geduwd. En omdat klei kneedbaar is, krijg je daar, naast hobbels en bobbels, ook nog eens onleesbare letters van. Super irritant.
Dus de enige manier om enigszins leesbare tekst te schrijven is met rechte strepen, geen enkele bocht en goede hoeken. Een beetje zoals het spijkerschrift dus. En geloof me, mijn normale handschrift is (marginaal) netter dan dit...
En dan eindelijk...
...de allereerste afdruk.
En direct een probleem met de 'klei' die ik gebruikt heb: het is een klei-achtig spul, maar droogt niet zo strak vlak op als echte klei. Het nadeel daarvan is dat het potentieel breekt als ik dit op een glasplaat ga duwen. Dus werk ik met een extra vel papier als transfer medium omdat ik dat kan vouwen naar de vorm van de kleitablet.
Ook kun je papier niet inrollen met inkt, een stempel erop duwen, en dan een monoprint achterlaten zoals zou gebeuren bij een glasplaat. De stempel wordt wel met inkt gevuld (dus de positieve druk in spiegelbeeld lukt) maar het negatief blijft niet achter omdat papier textuur heeft (zie het stukje over de pen hierboven!).
Dus de techniek werd noodgedwongen anders: net als bijvoorbeeld een stempel (of linosnede) wordt eerst de kleitablet met inkt bedekt. Met de kleitablet kan er dan een afdruk op papier gestempeld worden (in spiegelbeeld en negatief). Door daar direct een nieuw papier overheen te wrijven krijg je een kopie van de negatieve druk, maar dan in niet-spiegelbeeld.
Dit principe werkt overigens ook op glas. Je kunt op glas stempelen, mits je vloeibare inkt of plakkerige verf gebruikt. Als je daar dan een papier overheen wrijft krijg je een negatief beeld van een leesbare tekst. Probleem opgelost!
En hoe heeft zich dat vertaald in Poppenspeler?
In Poppenspeler is Noordervallei een gebied dat draait om de oogst van donkere klei. Het meeste ervan wordt naar de hoofdstad verscheept om bakstenen van te bakken voor de grootse gebouwen die daar gebouwd worden.
Papier wordt gebruikt, vooral door de elite. Boeken worden gelezen, hoewel de meeste boeken in Poppenspeler oud zijn en de belangrijkste herschrijvingen alleen te vinden zijn in archieven.
Kleitabletten worden ingezet voor de dagelijkse notities, snelle boodschappen en tijdens lessen. Alleen de teksten die het waard zijn om langdurig te bewaren worden gedroogd en afgedrukt op papier. In Som is een scene beschreven waarin dit gebeurt volgens het proces dat ik hier uitgelegd heb!
Liefs,
Marie-José